گروه علمي تحليلي طيف

تحول جعبه‌هاي جادويي در عصر جديد

تغيير تلويزيون‌ها از تلويزيون‌هاي لامپي به LCD و LED حداقل تغييري است که در عرصه فناوري‌هاي مرتبط با تلويزيون در حال رخ دادن است. وراي اين تغيير ظاهري و به عبارتي تغيير در ادوات و دستگاه‌هاي مشاهده برنامه‌هاي تلويزيوني، تغييرات شگرفي در سيستم و تکنولوژي آنها در حال وقوع است که بدون شک تلويزون‌هاي مبتني بر IP موسوم به IPTV و تلويزيون‌هاي همراه يا Mobile TV دو دسته مهم از اين تحول قرن بيست و يکمي دنياي جعبه جادويي است.

15 و 16 نوامبر 2009، هتل الجميره شهر ميزبان دو همايش منطقه‌اي در اين راستا بود که به بررسي آخرين تحولات در حوزه فناوري و تجارت IPTV و Mobile TV ‌پرداختند.

گروه علمي تحليلي طيف که در قالب يک تيم سه نفره از کارشناسان در هر دو همايش حضور پيدا کرده بود به عنوان حامي رسانه‌اي همايش جهاني تلويزيون همراه نيز حضور فعالي در برنامه‌ها و نشست‌هاي تخصصي اين همايش داشت. در اين کنفرانس که در سومين سال برگزاري خود بود، سخنراناني از اپراتورهاي برتر، توليدکنندگان دستگاه‌ها، ارائه‌کنندگان محتوا و رگولاتوري کشورهاي منطقه حضور داشتند. خلاصه‌اي از آنچه در اين دو همايش گذشت پيش روي شماست.

علي سقائيان

محمد کشوري

بررسي آخرين تحولات IPTV در دنيا و خاورميانه

براساس جديدترين آماري که اعلام شد، تعداد خطوط ارتباط باند وسيع در جهان در سه ماهه دوم 2009 در حدود 12.9ميليون عدد افزايش يافته و به 445 ميليون خط رسيده است؛ ميزان رشد IPTV نيز در حدود 11درصد بوده و تعداد خطوط آن به 26.9ميليون عدد رسيده است.

ميزان رشد اين دو فناوري در بازار آسيا چشمگير بوده است، چنان‌که فناوري باند وسيع در حدود 18درصد رشد داشته و تعداد مشترکان فناوري IPTV نيز با رشد قابل ملاحظه 54درصدي به حدود 3ميليون نفر رسيده است.

در حوزه کشورهاي خاورميانه و آفريقا، امارات متحده عربي با داشتن حدود 98 هزار کاربر خانگي IPTV، پيشتاز منطقه است. رشد سريع دسترسي به ارتباط باند وسيع و جايگزيني خطوط Dial Up، تعداد مشترکان اينترنت پرسرعت اين کشور را به 600 هزار نفر رسانده است.

به واقع کشور امارات با وجود کمي مساحت و جمعيت نسبت به کشور ما، نه تنها در زمينه IPTV بلکه در اغلب زمينه‌هاي ارتباطي اعم از گسترش زيرساخت (مبتني بر فيبر، زيرساخت ارتباطات سيار)، سرويس و کاربردهاي مبتني بر شبکه‌هاي ارتباطي (مانند فناوري‌هاي نوين تلويزيوني، سرويس‌هاي ارزش‌افزوده روي شبکه تلفن همراه و ..) برنامه‌ريزي و فعاليت کرده‌اند. بنا به آنچه در اين همايش اعلام شد در زمينه IPTV اپراتورهاي اتصالات و DU برنامه‌هايي براي توسعه اين بخش در امارات در دست اقدام دارند. گذشته از آنکه اپراتور Du در امارات (اپراتور مخابراتي که با هدف آزادسازي بازار و ايجاد رقابت با اپراتور غالب اين کشور ايجاد شد) از سال 2006 IPTV را راه‌اندازي کرده است، اعلام شد اين اپراتور تا پايان سال 2009 ميلادي اولين خدمات ويدئوي درخواستي(VoD) را در امارات متحده عربي آغاز خواهد کرد.

مشترکان خدمات تلويزيوني اپراتورDu  با استفاده از اين خدمات مي‌توانند به صدها فيلم سينماي عرب، هاليوود و باليوود دسترسي داشته و علاوه بر آن با استفاده از کنترل از راه دور تلويزيون خود فيلم‌هاي مورد نظر خود را انتخاب کنند و همچنين مي‌توانند از کليه امکانات عقب و جلو کردن يا متوقف کردن فيلم استفاده کنند.

آنچه که بايد بدان توجه شود ابعاد حرکت به سمت IPTV است. حرکت شرکت‌هاي مخابراتي در مسير تحول به حوزه TV، و فعاليت در زمينه ارايه محتواي چندرسانه‌اي از طريق فناوري IP، تحولي بزرگ است که خالي از ريسک نيست. بزرگي و عظمت اين تحول تابع عوامل و شرايط مختلفي چون: گستره کمي و تنوع سرويس‌هايي که اپراتور تصور عرضه آن را دارد، سرمايه‌گذاري لازم جهت معرفي برند، سرويس‌ها و فعاليت جديد، و نيز وضعيت فعلي شبکه مخابراتي شرکت مزبور است. بعلاوه آنکه تاثيرات عوامل رقابتي بازار و محيط رگولاتوري را نيز نبايد از ياد برد.

برودکسترها يا اپراتورهاي مخابراتي؟

يکي از چالش‌هاي بالقوه در بدو ورود هر فناوري و يا سرويس به بازار بحث گرفتن مجوز و تنظيم مقررات (رگولاتوري) است. با ظهور و به فعليت رسيدن همگرايي در فناوري‌هاي مخابراتي، همانطور که پيش‌بيني مي‌شد، نشانه‌هاي اختلاف و پديد آمدن مشکلات در ساختارهاي سنتي و متداول تنظيم مقررات خود را نشان داد. پس از چالش‌هايي که در سال‌هاي اخير روي فناوري VoIP بوجود آمد، اينبار نوبت به IPTV بوده است تا کشمکش‌هايي را بين نهادهاي قانون‌گذار و ناظر در حوزه پخش تلويزيوني (برودکست) و خدمات مخابراتي و باند وسيع بوجود آورد. همين اختلافات باعث تاخير و نابساماني در ورود اين فناوري به کشورهايي چون پاکستان و چين و حتي کره جنوبي بوده است. بد نيست اشاره کنيم که عموماً IPTV توسط اپراتورهاي مخابراتي عرضه مي‌شود و اپراتورهاي تلويزيوني عمدتاً در تامين محتوا به اين اپراتورها کمک مي‌کنند.

کانال‌هاي تلويزيوني رايگان در منطقه خاورميانه؛ تهديد بالقوه براي تجارت IPTV

در سال 2006 تعداد کانال‌هاي تلويزيوني رايگان يا FTA در منطقه خاورميانه 343 کانال بوده که اين تعداد در پايان 2008 به 493 کانال رسيده و پيش‌بيني مي‌شود تعداد کانال‌هاي FTA تا پايان سال 2012 به 544 کانال برسد.

اما نکته مهم در اين ميان آن است که پلت‌فرم‌هاي جديد تلويزيوني چون IPTV به دليل هزينه‌هاي راه‌اندازي شبکه و تامين محتوا نمي‌توانند رايگان عرضه شوند. از اين رو عدم وجود فرهنگ استفاده از تلويزيون پولي و فراواني کاناهاي FTA در اين منطقه مي‌تواند به مانعي براي توسعه IPTV تبديل شود. اين موضوع دغدغه بسياري از اپراتورهاي IPTV بود.

از Mobile TV چه خبر؟

همايش تلويزيون همراه خاورميانه که بازيگران اصلي اين صنعت را به دور خود جمع کرده بود، نيز به بررسي فرصت‌هاي موجود در اين حوزه و ارائه مباحثي با هدف به جلو راندن تلويزيون همراه در سال 2010 پرداخت. از جمله مهم‌ترين موضوعاتي که در اين همايش مطرح شد مي‌توان به تحليل بازار خاورميانه و شناسايي مدل‌هاي تجاري سودآور در منطقه، ارزيابي اکوسيستم کنوني و نحوه تشويق همکاري بين بازيگران مختلف بازار، بهبود تجربه مشترکان از طريق استفاده خلاقانه از فناوري مورد استفاده، نحوه ورود اپراتورها و برودکسترها در حوزه تلويزيون همراه، بررسي فرصت‌هاي فراهم‌شده توسط تبليغات سيار و محتواي توليدشده کاربران، تحليل مشترکان تلويزيون همراه و ايجاد بسته‌ها و انتخاب‌هاي قيمت‌گذاري ساده جهت تشويق مشترکان و ملاحظات رگولاتوري و اختصاص طيف فرکانسي براي تلويزيون همراه در منطقه خاور ميانه اشاره کرد. هر يک از موارد فوق حاوي نکات و ظرائفي است که بايد براي ارائه موفق سرويس Mobile TV مد نظر قرار گيرد.

8 اصل استراتژيک در تلويزيون همراه

يکي از بخش‌هاي جالب دو همايش سخنراني رگولاتورها بود. به عنوان نمونه محمد الغنيم، رئيس رگولاتوري امارات متحده عربي در سخنان خود در اين همايش به 8 اصل استراتژيک در ارائه موفق خدمات تلويزيون همراه پرداخت که نشان‌دهنده لزوم همکاري پاياپاي رگولاتور و اپراتورهاي هر کشور در اين راستا است. وي اين اصول را بدين صورت بيان کرد:

تلويزيون پخش همگاني، نمونه‌ بالقوه موفق در امارات

به گفته رئيس رگولاتوري امارات متحده عربي، تلويزيون پخش همگاني همراه همچنان از مدل تجاري کوچکي برخوردار است ولي اين پتانسيل را دارد توسعه يافته و تا سال 2011 به 140 ميليون مشترک جهاني و 4 تا 12 ميليارد دلار درآمد برسد.

به گفته وي تلويزيون همراه مي‌تواند به يک نمونه موفق واقعي در امارات تبديل شود و تحقق اين امر از آنجايي است که بازيگران اصلي آن در قالب يک کنسرسيوم جمع شده‌اند تا بتوانند هزينه‌هاي بالاي سرمايه‌گذاري در اين حوزه را پشتيباني کنند. وي اعلام کرد به زودي براي اين امر مزايده‌اي برگزار مي‌شود. اين مزايده فراخوان طرح پياده‌سازي شبکه‌اي را ارائه داده است که پوشش و پهناي باندي کافي را براي سرويس تلويزيون همراه تضمين نموده و از استاندارد DVB-H استفاده مي‌کند. در اين پروژه همچنين بسته‌هاي برنامه‌هاي تلويزيوني جذاب و متنوعي مطرح شده است که زبان‌هاي مختلفي را نيز با توجه به بخش‌هاي مختلف بازار خود پوشش داده و از لحاظ فني نيز حداکثر تعداد دستگاه کاربر نهايي را با توجه به استفاده از استاندارد باز خود پشتيباني مي‌کند؛ که بدين طريق، امکان ارائه هندست‌هايي با قيمت پائين را در اين کشور فراهم ساخته است.

تلويزيون همراه در آسيا

پروفسور Claus Sattler، مدير اجرايي اتحاديه جهاني همگرايي پخش همگاني و موبايل (BMCO Forum) در اين همايش، درباره وضعيت کنوني تلويزيون همراه، چالش‌ها، فرصت‌ها و پياده‌سازي‌هاي اخير آن در منطقه و جهان سخن گفت و به نمونه‌هاي موفق شبکه‌هاي تلويزيون همراه در مناطق مختلف دنيا اشاره کرد.

شکل 1- توسعه استانداردهاي تلويزيون همراه در آسيا

وي با اشاره به اينکه آسيا از تنوع بالايي در استفاده از انواع مختلف فناوري‌هاي تلويزيون همراه برخوردار است بيان داشت که تاکنون فناوري‌هاي CMMB، DVB-H، ISDBT، MediaFLO، S-DMB، T-DMB و T-MMB در اين منطقه پياده‌سازي شده است اما در اين ميان که فناوري DVB-H از محبوبيت بالايي برخوردار بوده بطوري که در 4 قاره اروپا، آسيا، آفريقا و آمريکا، پياده‌سازي‌هاي مختلفي داشته است. لازم به ذکر است که در ايران نيز در سال گذشته براي اولين بار، پياده‌سازي اوليه تلويزيون همراه با استفاده از فناوري DVB-H توسط سازمان صدا و سيما در تهران صورت گرفت که ظاهراً اين شبکه هنوز مراحل آزمايشي توسعه خود را سپري مي‌کند.

توسعه طرح‌هاي تجاري تلويزيون همراه

طبق اطلاعات عرضه شده در همايش 25 کشور در سطح جهان در ليست عرضه تجاري خدمات تلويزيون پخش همگاني همراه با استفاده از فناوري DVB-H در سال 2009 و 2010 هستند که ايران نيز در زمره اين کشورها قرار دارد.

شکل (2): وضعيت توسعه استانداردهاي مختلف تلويزيون همراه در دنيا

طرح‌هاي تجاري جهت تکامل و پيشرفت خود نيازمند توجه ويژه در حوزه‌هاي مختلف است. واقعيت آن است که موفقيت در حوزه تلويزيون همراه نيز چون IPTV مرهون همکاري اپراتورهاي مخابراتي و تلويزيوني است و نياز به همکاري بالايي از سوي اين اپراتورها وجود دارد. از سوي ديگر جهت ورود به اين بازار بايد موانع تا حد ممکن از سوي رگولاتورها برداشته شود. اما از نظر تجاري لازم است کانال‌هاي تلويزيون همراه در ابتدا بصورت رايگان و جهت تشويق استفاده کاربران در اختيار آنها قرار گيرد (همچون استراتژي اپراتور H3G در ايتاليا) و به مرور امکان ارتقا به بسته‌هاي خدماتي بهتر نيز فراهم شود. بسته‌بندي اين خدمات نيز مي‌تواند کمک مؤثري در توسعه آن داشته باشد که بدين منظور مي‌توان تلويزيون همراه را به عنوان بخشي از يک بسته خدماتي ويژه (همچون استراتژي اپراتور H3G در اتريش و KPN در هلند) به مشترکان ارائه داد. همچنين مي‌توان از ترکيب سرويس‌هاي رسانه‌اي در اين حوزه استفاده کرد بطوري که از فناوري DVB-H جهت ارائه ترکيبي تلويزيون همراه و کانال‌هاي تعاملي راديو استفاده نمود. کانال‌هاي تلويزيون همراه مي‌تواند تبليغات را نيز (همانند اپراتور H3G در ايتاليا) در خود جاي دهد. ارائه خدمات رايگان تلويزيوني و درآمدزايي مبتني بر تبليغات هدفمند نيز مي‌تواند عاملي پيش‌ران براي موفقيت تجاري تلويزيون همراه به حساب آيد.

و در آخر تذکر هميشگي ما: جاي خالي کارشناسان و مسؤولان شرکت‌هاي فعال در زمينه‌هاي رسانه و مخابرات در همايش

درست است که کشور ما تحت تحريم قرار دارد و انجام راحت و آزادانه بسياري از فعاليت‌هاي تجاري و حتي علمي براي شرکت‌ها و افراد ايراني مشکل است اما تجربه حضور چندين دوره ما در همايش‌هاي منطقه‌اي و ملي اين ذهنيت را بوجود آورده است که گويا خود ما هم به تحريم و محروم ساختن خودمان بي‌ميل نيستيم! بجز حضور گروه علمي تحليلي طيف، عدم حضور حتي يک کارشناس از سازمان‌ها و شرکت‌هاي دولتي و خصوصي مرتبط با موضوع پخش تلويزيوني و باند وسيع و مخابرات در اين دو همايش مهم، با وجود برنامه‌هايي که اين سازمان‌ها و شرکت‌هاي براي توسعه دو فناوري IPTV و Mobile TV در کشور دارند و نقش بي‌بديل اين همايش‌ها در استفاده از تجربيات جهاني در پروژه‌هاي داخلي همراه براي نگارنده مايه تعجب بوده است. اميدواريم که اين آخرين اظهار تأسف ما از عدم شرکت ايراني‌ها در همايش‌هاي منطقه‌اي باشد.